Maviyemiş

Maviyemiş

 

KONUNUN ÖNEMİ

Maviyemişin Sağlık ve Beslenme Açısından Önemi

Maviyemiş çok farklı amaçlar için kullanılabilmektedir. Meyvesi taze olarak yerel pazarlara sunulmakta ve tabla koşullarında 12-15 gün dayanabilmektedir. Meyveleri, kökleri, çiçekleri ve yaprakları ilaç sanayisinde kullanılmaktadır. Süt ve süt ürünleri teknolojisinde (dondurma, meyveli süt-yoğurt), kuru meyve teknolojisinde, meyveli ekmek, çörek, kek, puding ve pastalarda, baharat sanayisinde, meyve salatalarında, reçel, marmelât ve konserve sanayisinde de kullanılan maviyemişler gerek meyvesi gerekse yaprakları kurutularak meyve çayı şeklinde de değerlendirilmesi mümkündür. Ayrıca, bitkisi çok sağlam olduğu için kulp (sap) yapımında kullanılmaktadır. Maviyemiş insan sağlığı ve beslenmesi için de çok büyük öneme sahiptir. Araştırmalara göre bir bardak maviyemiş meyvesinin 145 gram geldiği ve 21 gram karbonhidrat, 1 gram protein, 0,5 gram yağ, 19 miligram C-Vitamini, 145 IU A-Vitamini ve 85 kalori içerdiği belirtilmektedir. Ayrıca, 100 gram yenilebilir maviyemişin %83’ünün su, %0.7’sinin protein, %0.5’inin yağ, %15’inin karbonhidrat, %1.5’unun lif olduğu ve 62 kalori sağladığı saptanmıştır. Ayrıca, yaprak ve kuru meyvelerinden yapılan çay ishal giderici özellik taşımakta, bayanlarda özel günlerin etkisini azaltarak düzene sokmakta ve idrar yolu enfeksiyonlarında antibiyotik etkisi göstermektedir. Kansere karşı vücudu koruyan enzimleri aktive eden maviyemiş anti kanserojen ve antioksidan özelliğe sahiptir. Yağlı bileşiklerin vücuttan atılmasını sağlar, kalp krizi riskini azaltır ve taze olarak yenildiğinde kanı temizler. Besleyici olmasına rağmen kalori ve sodyum içeriği düşüktür. Kan şekerini düşürür, lifli yapısından dolayı bağırsak metabolizmasını düzenler ve kan kolesterolünü düşürür. Gece görüş kabiliyetini artıran maviyemiş, göz yorgunluğunu giderir, miyopluk ve şeker hastalığından kaynaklanan görme bozukluklarını engeller. Gözlerde kamaşma, kılcal damar çatlaması ve gece körlüğünü ortadan kaldırır, damar elastikliği ve gözlerin geçirgenliğini artırır. HIV Virüsünün tekrarlanmasını azaltır. Vücutta biyoaktif madde olarak kullanılan polifenoller, aktosiyaninler, flavanoller ve tanenlerce zengin olup kansere karşı savaşan ellagic asit içeriği oldukça yüksektir. Diyetlerin sağlıklı ve çok değerli bir parçasıdır. Kabızlık, bulantı, mide kramplarını ve ülseri önler. Damar sertliği oluşumunu engelleyen maviyemiş varis ve basuru (hemoroit) iyileştirir. Ayrıca sakinleştirici özelliği vardır ve ağız içi yaralarını iyileştirir ve iltihaplar için dezenfektan özelliği taşımaktadır (Çelik, 2006).

Maviyemişin Yetiştiricilik Açısından Önemi

Maviyemiş (Vaccinium sp.) ılıman iklim kuşağına adapte olmuş bir bitki türü olup botanik olarak meyvesi gerçek üzümler gurubunda yer almaktadır. Kültürü yapılmakta olan yüksek boylu (Vaccinium corymbosum), alçak boylu (Vaccinium angustifolium) ve tavşan gözü (Vaccinium ashei) olmak üzere üç farklı türü vardır. Alçak boylu çalı formunda olanların yetiştiriciliği daha zordur. 1906 yılında Amerika’da başlayan maviyemiş yetiştiriciliği günümüzde birçok çeşitle sürdürülmektedir (Gümüş ve ark., 2009).

Ülkemizde Karadeniz Bölgesinde Artvin, Rize, Trabzon, Giresun, Ordu, Samsun’da nemli, yüksek kesimlerde doğal olarak yetişen türleri (V. vitis-idea, V. myrtillus ve V. arctostaphyllos) bulunmaktadır. Islah çalışması sonucunda Amerika’da üretilen kültürleri, yabani olanlara göre daha iri taneli ve daha dayanıklı, sert meyvelere sahiptir. Bu sebeple kültür fidanlarıyla kurulacak bahçelerde hem ürün verimi daha fazla olacak hem de meyveler daha uzun süre saklanabilecektir (Gümüş ve ark., 2009).

Doğal olarak yetiştiği bölgelerde çok farklı isimlerle tanınmasına rağmen (Rize’de likapa, kaskanaka, çela; Trabzon’da ligarba, lifos, Artvin’de motsvi, morsvi, merhauk; Ordu ve Giresun’da çalı çileği; Ardahan’da göğen; bazı illerde çay üzümü, çoban üzümü veya ayı üzümü) dünyada mavi renginden dolayı “blueberry” olarak isimlendirilmektedir (Çelik, 2006).

Henüz dünya istatistiklerine giremeyen Türkiye’nin maviyemiş ekiliş alanları 106 da’a üretim ise 15 tona ulaşmıştır. Türkiye’de gelecek 5 yıl içinde maviyemiş alanının 100 ha’a çıkarılması hedeflenmektedir. Dünya maviyemiş üretim alanlarının %10’u Avrupa’da bulunmaktadır. Polonya’da 3600 ha, Almanya’da 1350 ha, İspanya-Portekiz’de 250 ha, İtalya’da 65 ha ve İngiltere’de 15 ha’lık alanda maviyemiş tarımı yapılmaktadır. Avrupa’da maviyemiş dikim alanları hızla artmaktadır. 2003 yılı verilerine göre Avrupa’daki toplam maviyemiş üretimi 10975 ton olup %95’i Avrupa’da taze olarak tüketime sunulmuştur. Maviyemiş üretiminde dekara verim dünya ortalaması olarak 750-1500 kg arasında değişmektedir. Ancak 8 ton/da verim veren maviyemiş bahçelerinin varlığından söz edilmektedir (Çelik, 2006).

KONUYA ELVERİŞLİLİK

Karadeniz Bölgesi Toprağının Maviyemiş Yetiştiriciliğine Elverişliliği

Karadeniz Bölgesinde asitli toprakların bulunduğu, ladin, kayın, orman gülü, kızılağaç, çam türleri ve eğrelti otu ile doğal ayı üzümünün (Vaccinium sp.) yetiştiği ormanlara yakın yerlerde bu bitki kolayca yetişebilir. Bölgede 300 m ve yukarı rakımlara çıkılarak (Rize’de 150 m rakıma kadar inilebilir), kuvvetli asit ve organik maddece zengin topraklar seçilerek maviyemiş bahçeleri tesis edilebilir. Maviyemiş 5.5 seviyesine kadar pH’yı tolere edebilirse de en iyi gelişme 4.2 ile 5.5 arasındaki pH değerlerinde olmaktadır. Bu yüzden yetiştiriciliğe geçmeden önce toprak pH’sı mutlaka ölçülmelidir (Gümüş ve ark., 2009).

Karadeniz Bölgesi’ nde pH’ sı 4.5-5.5 arasında olan toprakların oranı Artvin’ de % 21, Rize’ de % 77, Trabzon’ da % 29, Giresun’ da % 27 ve Ordu’ da % 13 olarak bildirilmektedir (Anonim, 2009a).

Karadeniz Bölgesi Alanlarının Maviyemiş Yetiştiriciliğine Elverişliliği

Ekilebilir tarım arazilerinden kullanılmayan ve çayırlık olarak terk edilen alanların bölge ekonomisine aktarılabilmesi için bu alanlar üzerinde maviyemiş bahçelerinin tesis edilebileceği düşünülmektedir. Gümüş ve ark. (2009), Artvin İli için % 4 olan kullanılmayan arazi oranının (6400 da) bile maviyemiş yetiştiriciliği için değerlendirilebilecek önemli bir alan olduğunu belirtmişlerdir.

Ekonomik Boyutta Maviyemiş Yetiştiriciliğinin Elverişliliği

1 dekar alandan yaklaşık 1.5-5 ton meyve üretilmesi mümkün olup, 2007 Ankara manav satış fiyatı 20 YTL/kg’dır. Bahçeden satış fiyatıysa 5-7 YTL/kg’dır. Bu durumda dekar başına gelir 7500-35000 YTL arası değişmekte olup, çay ve fındık gelirlerinin en az 10 kat üzerindedir. Bölgede önemli miktarda üretilen fındıkta dekar başına gelir yaklaşık 577 YTL, yaş çayda ise 780 YTL’dir. Ekonomik değeri, arzın olmaması nedeniyle çok yüksek olan bu tür bölgemizde yeterince tanınmamakta ve üretilmemektedir (Gümüş ve ark., 2009).

Maviyemiş bahçesi tesisinde toplam maliyetin % 71’ lik önemli bir bölümünü fidan bedeli oluşturmaktadır. Ayrıca 1 dekarlık bir bahçe tesisi için ilk yıl toplam maliyeti 5000 TL olarak hesaplanmıştır (Anonim, 2007). Diğer yıllarda ise kurulan bahçelerin yıllık 1000 TL sabit gideri olacağı düşünülmektedir (Anonim, 2009b).

Giresun’ un Bulancak İlçesinde bir üreticinin tesis ettiği maviyemiş bahçesinden ilk yıl 1.5 kg/da, ikinci yıl 16.5 kg/da ve üçüncü yıl 110 kg/da verim aldığı bildirilmiştir. Ayrıca dördüncü yıl alınacak verim 400-500 kg/da olarak tahmin edilmektedir (Anonim, 2009b).

Karadeniz Bölgesinde Maviyemiş Yetiştiriciliğinde Karşılaşılabilecek Sorunlar

Gümüş ve ark. (2009), Artvin ölçeğinde yaptıkları maviyemiş yetiştiriciliği eğitimi konulu çalışmalarında kırsal kesimde yaşanan yoğun göç, tarımsal eğitim faaliyetlerinin yetersiz olması, arazi eğiminin oldukça yüksek olması, tarım alanlarının terk edilmesi, pazarlama koşullarının yetersizliği, yöredeki ürün deseninin basit olması gibi problemlerle karşılaşıldığını bildirmişlerdir.

DÜŞÜNCELER

Maviyemiş yetiştiriciliği moda bir konu haline gelmiş durumdadır. Valilikler ve İl Tarım Müdürlükleri adaptasyon bahçeleri kurmadan maviyemiş yetiştiriciliğini yaygınlaştırmaya çalışmaktadır. Hazırlık ve adaptasyon çalışmaları gerçekleştirilmeden yürütülen bu çalışmalar, ilerideki dönemlerde yeni plansız tarımsal üretim sorunlarına neden olabilecektir. Bu nedenle, maviyemiş çeşitleri ile adaptasyon denemelerinin yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

KAYNAK LİSTESİ

Çelik, H., 2006. Karadeniz Bölgesi için yeni bir meyve türü, yaban mersini (likapa). II. Ulusal Üzümsü Meyveler Sempozyumu, 124-128, Tokat

Gümüş, C., Ölmez, Z., Ölmez, G., Kalender, Ç., 2009. Artvin’ de Yaban Mersini (Vaccinum sp. likapa) Yetiştiriciliği Eğitimi Konulu AB Projesinin Tanıtımı ve Projenin Yürütülmesinde Karşılaşılan Güçlükler ve Sorunlar. II. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi, 81-88, Isparta.

Anonim, 2007. Rize-Pazar İlçesinde Maviyemiş (Yaban Mersini) Yetiştiriciliği Projesi. Pazar Ziraat Odası Başkanlığı.

Anonim, 2009a. Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Samsun.

Anonim, 2009b. Sözlü görüşme, Refik Arslan (üretici).

''